Share This Article
बिक्रम वीर थापा — गोरखाली साहित्यको एक तेजस्वी हस्ती
प्रारम्भिक जीवन
बिक्रम वीर थापा (विक्रमवीर थापा) को जन्म १९४८ साल फेब्रुअरी २२ मा, तत्कालीन असम राज्यअन्तर्गत पर्ने शिलाङ (हाल मेघालय) मा भएको थियो। उहाँ गोरखाली थापा मगर परिवारमा जन्मनुभएको हो। पिता रघुवीर थापा मगर भारतीय सेनाका गोर्खा सुबेदार हुनुहुन्थ्यो, र आमाको नाम कौशल्या देवी थापा मगर थियो।
दुर्भाग्यवश, उहाँका पिता उहाँ ४ वर्षकै उमेरमा बित्नुभयो। पिताको निधनले बालक बिक्रमलाई जीवनको कडा यथार्थसँग समयमै परिचित गरायो। आमाले उहाँलाई साहस, मेहनत र संस्कारसहित हुर्काउनुभयो। यिनै जीवनानुभवहरूले पछि उहाँको साहित्यमा गहिरो संवेदनशीलता र मानवीयता भर्न सहयोग गर्यो।
शिलाङमा बिताएको बाल्यकाल प्रकृतिको सुन्दरता र गोरखाली संस्कृतिको मिठासमा भरिएको थियो। गाउँका बुढापाकाहरूको मुखबाट सुन्ने लोककथा, गीत, रीतिथितिले उहाँलाई साहित्यप्रेमी बनाउँदै लग्यो।
शिक्षा र सुरुवाती प्रभाव
विक्रम वीरले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा शिलाङकै विद्यालयमा पूरा गर्नुभयो। उहाँ विद्यार्थीजीवनदेखि नै लेखनप्रति आकर्षित हुनुहुन्थ्यो। नेपाली भाषा र साहित्यमा उहाँको रुचि विशेष थियो। पुस्तकालयमा बसेर नेपाली तथा हिन्दीका पुस्तकहरू पढ्ने उहाँको बानीले उहाँलाई साहित्यिक रूपले परिपक्व बनायो।
त्यो समयमा उहाँले भानुभक्त आचार्य, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, परिजात लगायतका महान् नेपाली साहित्यकारका कृति पढ्नुभयो। यी कृतिहरूले उहाँलाई आफ्नो भाषा र पहिचानमा गर्व गर्ने प्रेरणा दिए।
सैनिक जीवन र राष्ट्रसेवा
विक्रम वीर थापाको जीवन साहित्यमै मात्र सीमित थिएन। उहाँले १६ मे १९६८ मा भारतीय सेनामा प्रवेश गर्नुभयो र पाँचौं गोर्खा राइफल्स (फ्रन्टियर फोर्स) मा सेवा गर्नुभयो। उहाँले बंगलादेश मुक्ति युद्ध मा पनि सक्रिय रूपमा भाग लिनुभयो।
राष्ट्रसेवाको यो अध्यायले उहाँमा अनुशासन, संघर्ष र त्यागको भावना रोप्यो — जुन कुरा पछि उहाँको साहित्यमा गहिरो रूपमा अभिव्यक्त भयो। सैनिक जीवनले उहाँलाई देश, समाज र समुदायको वास्तविकता नजिकबाट देख्ने अवसर दियो।
साहित्यिक यात्रा — शुरुवात
उहाँको साहित्यिक यात्रा सैनिक जीवनकै बीचमा सुरु भयो। १९६९ मा प्रकाशित ‘कम्युनिस्ट’ नामक कथा/कृति उहाँको पहिलो प्रकाशित रचना हो। यसपछि उहाँ निरन्तर लेखन यात्रामा सक्रिय रहनुभयो।
उहाँका प्रारम्भिक रचनाहरूमा गोर्खाली समुदायको पीडा, प्रेम, देशप्रेम र पहिचानको विषय बलियोसँग देखा पर्छ। उहाँको लेखाइ सरल, स्पष्ट तर गहिरो भावनात्मकता बोकेको हुन्छ।
प्रमुख कृति र योगदान
विक्रम वीर थापाले कविता, कथा, उपन्यास, निबन्ध, आत्मकथा तथा जीवनी गरी धेरै विधामा लेख्नुभयो। उहाँका उल्लेखनीय कृतिहरू यस प्रकार छन् —
📖 कम्युनिस्ट (१९६९)
📖 उपहार (१९७३/७४)
📖 विगतको परिवेशभित्र (१९८३, उपन्यास)
📖 तेस्टादेखि सतलजसम्म (१९८६)
📖 हत्या: रातो डायरीको (१९९४)
📖 माटो बोल्दो हो (२००७, उपन्यास)
📖 मानसिंह गुरुङ (२०१०, जीवनी)
📖 कार्गिल युद्ध (२०१६, आत्मकथा)
यी मध्ये तेस्टादेखि सतलजसम्म विशेष गरी चर्चित छ किनभने यसमा भारतीय गोर्खाहरूको पहिचान, अस्तित्व र आत्मसम्मानको प्रश्नलाई साहित्यिक ढंगले उठाइएको छ।
साहित्यिक शैली र विषयवस्तु
विक्रम वीर थापाको लेखाइ साधारण तर हृदयस्पर्शी हुन्छ। उहाँले जनजीवनका साना–साना अनुभवलाई साहित्यिक भाषामा रूपान्तरण गर्न सक्ने क्षमता राख्नुहुन्छ।
उहाँका कृतिहरूमा देखिने मुख्य विषयहरू —
- गोर्खाली पहिचान र अस्तित्वको प्रश्न: भारतका गोर्खाहरूको ऐतिहासिक भूमिका र अधिकारका सवाल।
- राष्ट्रप्रेम र बलिदान: सैनिक जीवन र गोर्खाहरूको योगदान।
- सामाजिक यथार्थ: गाउँ, शहर र समाजमा देखिने वर्गीय तथा सांस्कृतिक अन्तर।
- प्रेम र मानवीय भावना: व्यक्तिगत अनुभूति, आत्मकथात्मक भाव र सामाजिक संवेदनशीलता।
उहाँले कठिन विषयलाई पनि सहज भाषामा प्रस्तुत गर्नुहुन्छ, जसले सबै पाठकलाई छोइरहेको हुन्छ।
साहित्य अकादमी पुरस्कार
१९९९ सालमा बिक्रम वीर थापाले आफ्नो चर्चित कृति बिशौं शताब्दीकी मोनालिसा का लागि साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त गर्नुभयो। यो पुरस्कार साहित्य अकादमी (भारत) द्वारा प्रदान गरिन्छ।
यो पुरस्कारले उहाँलाई राष्ट्रिय स्तरमा परिचित गरायो र नेपाली (गोरखाली) भाषामा लेखिएको साहित्यले भारतकै साहित्यिक जगतमा सम्मानजनक स्थान पायो।
अन्य पुरस्कार र सम्मान
कञ्चनजंघा राष्ट्रिय पुरस्कार – नेपाली साहित्य परिषद् सिक्किम
विभिन्न साहित्यिक संस्था तथा सांस्कृतिक संगठनबाट सम्मान
राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका गोष्ठी र सेमिनारमा सहभागिता
चित्रकला र सांस्कृतिक योगदान
विक्रम वीर थापा केवल साहित्यकार मात्र होइनन्, चित्रकार पनि हुनुहुन्छ। उहाँका चित्रहरूमा प्रकृति, गोर्खाली संस्कृति र मानवीय संवेदनशीलता झल्किन्छ। साहित्य र चित्रकलाको संयोजनले उहाँलाई बहुआयामिक व्यक्तित्व बनाएको छ।
उहाँ नेपाली भाषा, संस्कृति र गोर्खाली समुदायको पहिचानलाई संरक्षण गर्न सदैव अग्रसर रहनुभएको छ। युवा पुस्तालाई लेखनमा प्रोत्साहन दिनु, साहित्यिक गोष्ठीहरूमा सहभागिता जनाउनु र भाषा–संस्कृतिको प्रचार गर्नु उहाँको जीवनको महत्वपूर्ण अंश हो।
गोर्खाली पहिचानको सशक्त आवाज
विक्रम वीर थापाले आफ्नो कलम मार्फत भारतका गोर्खाहरूको आवाजलाई राष्ट्रिय मञ्चमा पुर्याउनुभयो। उहाँका रचनामा गोर्खाहरूको संघर्ष मात्र होइन, आत्मगौरव र योगदानको गहिरो व्याख्या पाइन्छ।
“तेस्टादेखि सतलजसम्म” कृतिमा उहाँले गोर्खाहरूको इतिहास, संघर्ष र पहिचानलाई कलात्मक तरिकाले उतारेका छन्। यो कृति गोर्खाली समुदायका लागि चेतना र अभिमानको प्रतीक बनेको छ।
निजी जीवन
उहाँले सैनिक र साहित्यिक जीवन सँगसँगै बिताउनुभयो। साधारण पारिवारिक जीवन, अनुशासन र समाजसेवाको भावना उहाँको पहिचान हो। उहाँ विनम्र, सहृदय र सरल स्वभावका व्यक्ति हुनुहुन्छ।
आत्मकथा र उत्तरार्ध
२०१६ मा प्रकाशित कार्गिल युद्ध आत्मकथामा उहाँले सैनिक जीवनका अनुभूति, युद्धका क्षण र मानवीय पीडाहरूलाई विस्तारमा उतार्नुभएको छ। यो पुस्तक केवल सैनिक इतिहास मात्र होइन, मानवीय संवेदनाको दस्तावेज पनि हो।
उहाँ आज पनि लेखन, चित्रकला तथा सांस्कृतिक गतिविधिमा सक्रिय हुनुहुन्छ।
साहित्यिक धरोहर र प्रभाव
विक्रम वीर थापाको योगदान केवल साहित्यमा सीमित छैन — उहाँले गोर्खाली भाषा र पहिचानलाई भारतको राष्ट्रिय मञ्चमा चिनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।
उहाँको धरोहर यसरी बुझ्न सकिन्छ —
- 📚 भाषा संरक्षण: नेपाली (गोरखाली) भाषाको प्रतिष्ठा बढाउन।
- 🌄 सांस्कृतिक गर्व: गोर्खाली समुदायमा आत्मगौरव जगाउन।
- ✍ साहित्यिक प्रेरणा: नयाँ पुस्तालाई लेखनमा प्रोत्साहित गर्न।
- 🏅 राष्ट्रिय स्तरमा परिचय: गोर्खाली साहित्यलाई भारतभर चिनाउन।
उहाँका कृति विद्यालय र विश्वविद्यालयमा अध्ययन सामग्रीका रूपमा समेत प्रयोग गरिन्छ।
निष्कर्ष
बिक्रम वीर थापा नेपाली भाषाका ती धरोहर साहित्यकारमध्ये एक हुनुहुन्छ, जसले साहित्यलाई मात्र होइन, पहिचान र संस्कृतिलाई पनि आवाज दिनुभयो। सैनिक जीवन, चित्रकला र साहित्य—तीनै क्षेत्रमा उहाँको योगदान अतुलनीय छ।
१९९९ को साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त गरेर उहाँले नेपाली साहित्यलाई राष्ट्रिय मञ्चमा पुर्याउनुभयो। उहाँका शब्दहरूले हजारौं गोर्खाहरूलाई आफ्नो भाषा, संस्कृति र इतिहासमा गर्व गर्न सिकाएका छन्।
उहाँको कलम भविष्यका पुस्ताका लागि मार्गदर्शक रहिरहनेछ।
👉 प्रमुख तथ्यहरू:
जन्म: २२ फेब्रुअरी १९४८, शिलाङ (हाल मेघालय)
पेशा: सैनिक, साहित्यकार, चित्रकार
प्रसिद्ध कृति: तेस्टादेखि सतलजसम्म, बिशौं शताब्दीकी मोनालिसा
पुरस्कार: साहित्य अकादमी पुरस्कार (१९९९)
योगदान: गोर्खाली पहिचान, नेपाली भाषा साहित्यको विकास, चित्रकला l
